محسن مجدی
در گذشته مواجهه مردم با واژه اقتصادی انعام در زمان مراجعه به مراکز خدماتی اعم از رستوران ها ، هتل ها ، کارواش و.. بود . اما امروزه این رفتار اقتصادی با رشد فزاینده ای در بین تمامی رشته های تجاری در حال گسترش می باشد .
در ایران فعالیت های تجاری وجود دارند که افرادشاغل در آن بدون هیچ گونه دستمزدی و یا با دریافت مبالغ بسیار ناچیز از سوی کارفرما در آن حوزه مشغول به فعالیت می شوند . دربان هتل ، رستوران ،کارگر کارواش و ..از جمله این مشاغل هستند.
اما به راستی فلسفه وجودی انعام چیست ؟
دیدگاه های متفاوتی در این ارتباط وجود دارد . عده ای معتقدند که انعام وجهی است که در مقابل انجام کار صحیح و تشویق کارگر به وی پرداخت می گردد . گروهی معتقدند انعام پرداخت مبلغ خداپسندانه ای به کارگران ضعیف (از لحاظ مالی ) در جهت کمک به آنها است .
گروه دیگر هدف از پرداخت انعام را انجام کار و یا ارائه خدمت فوق العاده و ویژه از سوی کارگر می دانند . به عقیده این گروه پرداخت انعام سبب می شود که طرف مقابل بیشتر از حد معمول و استاندارد تلاش نماید بدین معنا که پرداخت مبلغی تحت عنوان انعام برابر است با دریافت خدمت بیشتر و با کیفیت تر .
امروزه گسترش این موضوع به قدری شایع شده است که در مواقعی بدون پرداخت مبلغ انعام بعضی از امور انجام نمی گردد .
تاثیر انعام بر صحت فعالیت های اقتصادی چگونه بوده است ؟
آیا گسترش این رفتار افزایش کیفیت خدمات و تشویق کارکنان به انجام کار بهتر رابه همراه داشته ؟
بی شک در مواردی پرداخت انعام به کارگر افزایش کیفیت خدمات را به همراه داشته است . اما موارد بسیاری وجود دارد که ارائه دهنده خدمت در صورت عدم دریافت انعام خدمات غیر استانداردی به مشتری پرداخت می کند .
در گذشته پرداخت انعام به صورت داوطلبانه از سوی مشتری صورت می پذیرفت . کم کم تابلوها و برگ نوشته هایی مشتری را تشویق به پرداخت انعام می نمودند . امروزه در صورت عدم پرداخت انعام از سوی مشتری فرد ارائه دهنده خدمت مستقیما طلب دریافت وجه می نماید .
طبق نظر نویسنده به دلایل ذیل انعام در مواردی نظم و درستی معاملات اقتصادی را برهم می زند .
1. انعام مناعت طبع کارکنان را کاهش می دهد .
کارکنان به ازای انجام کار معین در بازه های زمانی مشخص و بر اساس قرارداد کتبی و یاشفاهی معین مزد دریافت می کنند . در این صورت پرداخت کننده مزد می داند که وجه پرداختی در ازای انجام کار مشخص و به عنوان پرداخت حق الزحمه کارمند ارائه شده است . از طرف دیگر کارمند هم می داند کارفرما حق وی را پرداخت کرده است و هیچگونه لطف و مرحمتی در بین نبوده است .
در صورتی که انعام وجهی نامشخص در قبال خدمتی نامشخص می باشد . در این صورت پرداخت کننده وجه از روی ترحم و یا حس انسان دوستی مبلغ را پرداخت نموده و دریافت کننده وجه هم به صورت ناخودآگاه تلاش می کند که مبلغ بیشتری دریافت نماید . این دریافت ها سبب می گردد که وی به این طریق کسب درآمد وابسته شده و بعضا برای دریافت وجه بیشتر از جایگاه اجتماعی و انسانی خود خرج نماید .
2. انعام سبب افزایش توقع کارکنان و ارائه خدمات نابرابر به مشتریان می گردد .
افرادی که گرفتن انعام برای آنها به عادت تبدیل شده است . دریافت انعام را جزئی از حقوق خود می پندارند و برای انجام کارهای متفاوت مبالغ متفاوتی را در ذهن خود تجسم می نمایند . در این صورت در صورت عدم پرداخت انعام و یا پرداخت مبلغ کمتر از انتظار فرد طبیعتا نوع خدمت دریافتی نیز تحت تاثیر قرار خواهد گرفت . برای درک بهتر این موضوع به ذکر مثالی در صنعت هتلداری می پردازیم.
فرض کنید در یک طبقه خاص هتل همزمان دو میهمان در خواست نظافت اتاق را می نمایند . و فرد خاصی مسئول رسیدگی به هر دو درخواست می باشد . با این فرض که یکی از میهمانان مبالغ بیشتری را به فرد ارائه دهنده خدمت تحت عنوان انعام پرداخته است . آیا کدام یک از اتاق ها سریعتر نظافت می گردد . و آیا ممکن نیست پرداخت انعام در جلوگیری از ارائه خدمت برابر تاثیر گذار باشد .
3. انعام سطح انتظار مشتری را بالاتر می برد . و عدم پاسخگویی به این انتظار بهره وری موسسه را پائین خواهد آورد.
ممکن است توقع فردی که در قبال کار مشخصی مبلغ بیشتری می پردازد نسبت به ارائه دهنده خدمت بالاتر رود .
خریدار کالا ممکن است انتظار خدمت بیشتر نسبت به دیگر مشتریان از سوی ارائه دهنده خدمت را داشته باشد مثال قبل را در نظر بگیرید . آیا اگر کارمند هتل ابتدا به امورات شخصی که انعام نداده است رسیدگی کند . مشتری که مبلغ بیشتری داده است ناراحت نخواهد شد . مسلما در صورتی که برای فرد انتظار ایجاد گردد و این انتظار پاسخ داده نشود . کدورتی در وی ایجاد خواهد گردید و این کدورت سبب می گردد که وی به طور ناخوآگاه و یا آگاه نسبت به بنگاه اقتصادی ارائه دهنده کالا و یا خدمت بدبین شده و اعتبار بنگاه نزد وی پائین آید . و نهایت موجب کاهش بهره وری بنگاه اقتصادی خواهد گشت
4. انعام سبب اجحاف در محاسبه حقوق کارمند خواهد شد .
همانطور که در ابتدای مقاله ذکر گردید امروزه مشاغلی وجود دارد که کارکنان در آن مشاغل با دریافت مبالغ ناچیز مشغول به فعالیت هستند .
معمولا صاحبان رستوران ها و هتل ها با این توجیه که دربان ها از سوی مشتریان انعام دریافت می کنند . حقوق و مزایای کمتری را برای این مشاغل در نظر می گیرند . در صورتی که وظیفه پرداخت حق السعی کارگر فقط کارفرماست نه شخص دیگر.
در این حالت به علت عدم کفایت حقوق و مزایای دریافتی از سوی کارفرما در برطرف کردن هزینه های زندگی کارمند ، مسلما کارمند نسبت به دریافت وجه انعام نیازمند گردیده و در نتیجه مناعت طبع وی با شتاب بیشتری کاهش خواهد یافت .